سرنوشت دیوار برلین پس از سقوط؛ میراثی که هنوز آلمان را دوپاره می‌کند

سرنوشت دیوار برلین پس از سقوط؛ میراثی که هنوز آلمان را دوپاره می‌کند

نویسنده: دنی برد (Danny Bird) | تاریخ انتشار نسخه اصلی: ۲۸ نوامبر ۲۰۱۹

دیوار برلین پس از فروپاشی چه سرنوشتی پیدا کرد؟ سقوط این دیوار در سال ۱۹۸۹ پرسش‌های متعددی را پیش روی آلمان قرار داد؛ از نگرانی درباره پیامدهای اتحاد دوباره دو آلمان گرفته تا چگونگی حفظ میراث تاریخی آلمان شرقی و نحوه به خاطر سپردن یکی از مهم‌ترین نمادهای جنگ سرد.

پاییز ۱۹۸۹، موجی چشمگیر از تحولات سیاسی در سراسر اروپای شرقی به راه افتاد که در میان همه آن‌ها، سقوط دیوار برلین در ۹ نوامبر بیش از هر رویداد دیگری به نماد این تحولات تبدیل شد. تنها چند روز پس از این اتفاق، دیواری که زمانی مرزی هولناک میان دو جهان به‌شدت متخاصم به شمار می‌رفت، به‌تدریج از سیمای شهر محو شد؛ به‌طوری‌که گروه‌هایی از مردم که بعدها به «دیوارکَن‌ها» شهرت یافتند، با چکش و قلم، قطعات آن را جدا می‌کردند.

بااین‌حال، میراث دیوار برلین به این سرعت از میان نرفت و حتی پس از فروپاشی، همچنان به عاملی برای اختلاف و شکاف میان آلمانی‌ها تبدیل شد. در سطح جهانی نیز، سقوط این دیوار خیلی زود به‌عنوان آستانه ورود به عصر جدید معرفی شد؛ عصری که قرار بود در آن سرمایه‌داری بازار آزاد و دموکراسی لیبرال با نیرویی توقف‌ناپذیر گسترش پیدا کنند. اما سه دهه بعد، آن خوش‌بینی اولیه جای خود را به تردید و ناامیدی داده بود.

دیوار برلین؛ مرزی برای جلوگیری از آزادی

دیوار برلین در دوران حیات خود، مأموریت اصلی‌اش را به‌خوبی انجام می‌داد: جلوگیری از رفت‌وآمد آزادانه مردم.

حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان (SED)، که بر آلمان شرقی حکومت می‌کرد، از فروپاشی اقتصادی هراس داشت. از سال ۱۹۴۹، حدود ۳.۵ میلیون نفر از شهروندان این کشور به آلمان غربی گریخته بودند و حکومت نگران ادامه این روند بود. به همین دلیل، ساخت دیوار را در ۱۳ اوت ۱۹۶۱ آغاز کرد.

در طول ۲۸ سالی که دیوار پابرجا بود، حدود پنج هزار نفر موفق شدند از آن عبور کنند و به سوی دیگر بگریزند؛ اما نزدیک به صد نفر نیز هنگام تلاش برای عبور از این مرز جان خود را از دست دادند.

دیوار برلین بیش از هر چیز، تجسمی ملموس از دشمنی میان دو اردوگاه ایدئولوژیک در دوران جنگ سرد بود. در نگاه غرب، این دیوار نماد غیرانسانی بودن کمونیسم به شمار می‌رفت؛ موضعی که برای رهبران غربی نیز بسیار سودمند بود، هرچند آن‌ها عملاً با ایجاد این دیوار کنار آمده بودند.

دیوار خیلی زود به بخشی از تخیل و ذهنیت عمومی تبدیل شد و معنایی فراتر از کارکرد معمول و فیزیکی خود پیدا کرد. رم کولهاس، معمار هلندی، آن را یک «شاهکار» توصیف می‌کرد و معتقد بود قدرت روانی و نمادین دیوار، بسیار فراتر از ظاهر فیزیکی آن است.

جالب آنکه در ۱۰ نوامبر ۱۹۸۹، تنها یک روز پس از اعلام گشایش مرزها، روزنامه‌نگاران چنان درباره دیوار می‌نوشتند که گویی با موجودی زنده و درگذشته روبه‌رو هستند؛ این در حالی بود که سازه دیوار هنوز به‌طور کامل پابرجا بود.

دو آلمان؛ دو تجربه متفاوت از توتالیتاریسم

برخی صاحب‌نظران معتقدند هیچ پدیده‌ای به‌اندازه دیوار برلین نتوانسته تجربه اروپا در قرن بیستم را در خود خلاصه کند.

ساخت این دیوار به دست یک حکومت استالینیستی، یادآور واقعیتی تلخ است: اگرچه بیشتر آلمانی‌ها پس از جنگ جهانی دوم بار دیگر فرصت زندگی در جامعه‌ای باز را پیدا کردند، گروهی دیگر ناچار شدند از سال ۱۹۳۳ تا ۱۹۹۰، دو شکل متفاوت از حکومت تمامیت‌خواه را تجربه کنند.

دیوار، فاصله میان دو آلمان را عمیق‌تر کرد و دو تصور ناسازگار از آینده را در برابر یکدیگر قرار داد. پیتر اشنایدر، در رمان «عبورکننده از دیوار» (۱۹۸۲)، این شکاف را در صحنه‌ای به تصویر می‌کشد که در آن، شهروندان آلمان شرقی و غربی در صف گمرک فرودگاه شونفلد با یکدیگر روبه‌رو می‌شوند؛ هرکدام دیگری را موجودی می‌پندارد که گویی هنوز به مرحله تکامل انسانی نرسیده است.

برای جمهوری بن (آلمان غربی)، دیوار برلین مانعی تقریباً غیرقابل عبور در مسیر حل «مسئله آلمان» بود. اتحاد دوباره با آلمان شرقی، از زمان کنراد آدناوئر تا هلموت کهل، یکی از الزامات قانون اساسی و اهداف دولت‌های آلمان غربی محسوب می‌شد.

بااین‌حال، این ظهور میخائیل گورباچف در جایگاه رهبر اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۸۵ و برنامه اصلاحات او بود که روند تحولات را سرعت بخشید. کرملین فشار و کنترل خود بر اروپای شرقی را کاهش داد و همین مسئله موجی از نارضایتی‌های مردمی را آزاد کرد که سال‌ها سرکوب شده بودند. در نتیجه، حکومت‌های کمونیستی یکی پس از دیگری در کشورهای منطقه سقوط کردند.

چگونه یک اشتباه اداری به سقوط دیوار برلین انجامید؟

شامگاه ۹ نوامبر ۱۹۸۹، گونتر شابوفسکی، یکی از مقام‌های حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان شرقی، در یک نشست خبری تلویزیونی از مقررات جدید مربوط به آزادی سفر شهروندان خبر داد.

او در توضیح زمان اجرای این مقررات دچار اشتباه شد و به‌اشتباه اعلام کرد که تصمیم‌های جدید بلافاصله لازم‌الاجرا هستند.

تنها چند ساعت بعد، هزاران نفر از شهروندان آلمان شرقی به سمت گذرگاه‌های دیوار برلین هجوم بردند و با عبور از آن، در سوی دیگر با ساکنان برلین غربی به شادی و پایکوبی پرداختند.

در نهایت، یک خطای اداری به رویدادی تاریخی تبدیل شد که دیوار را فرو ریخت و ضعف و فرسودگی ساختار حکومت آلمان شرقی را آشکار کرد. کمتر از یک سال بعد، اتحاد دوباره دو آلمان به واقعیت پیوست.

آیا اتحاد دوباره آلمان به معنای فراموشی گذشته بود؟

درحالی‌که گروه‌هایی از مردم با شور و هیجان به تخریب دیوار منفور مشغول بودند، برخی چهره‌های سیاسی و اجتماعی نسبت به نابودی کامل آن هشدار می‌دادند.

ویلی برانت، شهردار پیشین برلین غربی، یک روز پس از گشایش دیوار در مقابل ساختمان شهرداری برلین غربی سخنرانی کرد و از هم‌وطنانش خواست بخشی از این سازه را به‌عنوان «یادگاری از یک هیولای تاریخی» حفظ کنند.

یک هفته بعد، یوناه کوهن نیز در سرمقاله‌ای با اتحاد دوباره آلمان مخالفت کرد. او تقسیم کشور پس از جنگ جهانی دوم به دو دولت مستقل را، در شرایطی که هر دو زیر اشغال نظامی قدرت‌های خارجی قرار داشتند، حداقل مجازاتی می‌دانست که می‌توانست در برابر «میل مهارنشدنی آلمان به قدرت‌طلبی» اعمال شود.

نگرانی دیگری نیز وجود داشت: اتحاد دوباره ممکن بود به نابودی میراث مشترک و هویت تاریخی مردم آلمان شرقی منجر شود.

گونتر گراس، نویسنده آلمانی، در ژانویه ۱۹۹۰ هشدار داد که مردم آلمان شرقی ممکن است «هویت به‌سختی به‌دست‌آمده» خود را از دست بدهند؛ هویتی که به گفته او، زیر سنگینی و یکنواختی یک تاریخ استانداردشده محو خواهد شد.

سه دهه بعد، بخشی از نگرانی‌های او رنگ واقعیت به خود گرفت. فروپاشی کمونیسم مستقیماً تنها یک‌پنجم جمعیت آلمان را تحت تأثیر قرار داده بود. افزون بر این، مقایسه‌هایی که برخی صاحب‌نظران آلمان غربی میان حکومت نازی‌ها و رژیم حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان شرقی انجام می‌دادند، برای میلیون‌ها نفر از شهروندان آلمان شرقی که با روایت مقاومت کمونیست‌ها در برابر رایش سوم بزرگ شده بودند، غیرقابل‌قبول و حتی توهین‌آمیز به نظر می‌رسید.

پیامدهای سقوط دیوار؛ از سرخوردگی اجتماعی تا ظهور راست افراطی

احساس بیگانگی و کنار گذاشته شدن در میان بخشی از شهروندان آلمان شرقی، پیامدهای عمیقی به دنبال داشت.

در زمان نگارش مقاله، حزب راست افراطی «آلترناتیو برای آلمان» (AfD)، نخستین حزب راست افراطی از دهه ۱۹۴۰ به بعد، به پارلمان فدرال آلمان راه یافته بود. پایگاه اصلی حمایت از این حزب در ایالت‌هایی قرار داشت که پیش‌تر بخشی از آلمان شرقی بودند.

پوپولیست‌ها در این مناطق از نارضایتی عمیق مردم نسبت به مسیری که کشور پس از سال ۱۹۸۹ طی کرده بود، بهره‌برداری کردند. آن‌ها همچنین توانستند از پیش‌داوری‌های موجود علیه مهاجران و پناهجویان خارجی برای جذب حمایت عمومی استفاده کنند.

نتایج یک نظرسنجی در سال ۲۰۰۹ نشان می‌داد که تنها ۲۵ درصد از مردم آلمان شرقی خود را شهروندان واقعی آلمان متحد می‌دانستند. همچنین ۵۹ درصد دیگر گفته بودند که در آلمان جدید احساس رضایت چندانی ندارند.

چرا ۹ نوامبر به روز ملی آلمان تبدیل نشد؟

تاریخ سقوط دیوار برلین، یعنی ۹ نوامبر، برای آلمانی‌ها یادآور رویدادهای تاریخی سرنوشت‌سازی است.

در سال ۱۹۱۸، در همین روز سلطنت خاندان هوهن‌تسولرن سقوط کرد. اما مشهورترین و تلخ‌ترین رویدادی که در ۹ نوامبر به وقوع پیوست، به سال ۱۹۳۸ بازمی‌گردد؛ زمانی که نازی‌ها موجی از خشونت و کشتار سازمان‌یافته علیه یهودیان را در سراسر آلمان به راه انداختند. این واقعه به «شب بلورین» یا کریستال‌ناخت معروف شد.

شاید همین پیشینه تاریخی یکی از دلایلی باشد که آلمان متحد، با وجود اینکه آغاز شکل‌گیری آن با سقوط دیوار برلین در ۹ نوامبر گره خورده بود، این تاریخ را به‌عنوان تعطیلی رسمی ملی انتخاب نکرد.

در واقع، دشوار بود بتوان میان دو تصویر تاریخی از مردم آلمان در این روز ارتباطی برقرار کرد: از یک سو، تظاهرات شجاعانه مردم آلمان شرقی علیه استبداد در نوامبر ۱۹۸۹ و از سوی دیگر، همراهی خاموش میلیون‌ها آلمانی با اقدامات نازی‌ها در سال ۱۹۳۸؛ سکوتی که به هیتلر این پیام را می‌داد که خشونت‌های بیشتر علیه یهودیان با مخالفت جدی روبه‌رو نخواهد شد.

دیوار برلین؛ از نماد جدایی تا جاذبه گردشگری

برلین در میان پایتخت‌های جهان، جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چراکه از ساخت یادمان‌هایی برای یادآوری شرم تاریخی و جنایت‌های جمعی خود پرهیز نمی‌کند.

در فاصله‌ای نه‌چندان دور از بناهای مشهوری همچون دروازه براندنبورگ و ساختمان رایشتاگ، یادمان‌های برجسته‌ای برای گروه‌های قومی و اجتماعی مختلفی ساخته شده است که قربانی جنایت‌های نازی‌ها شدند.

دقیقاً همین فرهنگ پذیرش مسئولیت تاریخی و اعتراف به خطاهای گذشته است که حزب آلترناتیو برای آلمان با آن مخالفت می‌کند.

پذیرش مسئولیت آن جنایت‌ها، به یکی از ویژگی‌های اصلی هویت آلمان غربی تبدیل شد؛ ویژگی‌ای که هرگز به همان اندازه در میان مردم آلمان شرقی شکل نگرفت. حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان شرقی معتقد بود که همتای غربی‌اش به نازی‌های فراری پناه داده است. به همین دلیل، حکومت آلمان شرقی دیوار برلین را با عنوان «دیوار حفاظتی ضد فاشیسم» معرفی می‌کرد.

طنز تلخ تاریخ این بود که چنین سازه ایدئولوژیکی، خیلی زود به دست همان نیروهایی بازتعریف شد که قرار بود مانع ورودشان شود.

پس از سال ۱۹۸۹، دیوار برلین به کالایی تجاری تبدیل شد. قطعات بزرگی از آن به موزه‌ها، مؤسسات و مجموعه‌داران خصوصی در سراسر جهان فروخته شد. حتی شرکت‌هایی مانند «LeLé Berlin» از هنرمندان خیابانی دعوت کردند تا بخش‌های رنگ‌ورو رفته دیوار را بازسازی و نقاشی کنند و از این طریق ارزش تجاری آن را افزایش دهند.

تنها چند ماه پس از آنکه فرانسه دویستمین سالگرد تسخیر زندان باستیل را جشن گرفته بود، قطعات دیوار برلین نیز مانند بقایای آن دژ تاریخی در پاریس، به نمادهایی از انقلابی در حال وقوع تبدیل شدند.

یادبود قربانیان دیوار برلین؛ از صلیب‌ها تا پنجره یادبود

در سال‌های پس از اتحاد دوباره آلمان، این باور در میان بیشتر مردم تقویت شد که دیوار برلین باید به‌عنوان بخشی از تاریخ کشور حفظ و یادبود آن گرامی داشته شود.

این دیدگاه هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها درباره فرسایش فیزیکی دیوار بر اثر بی‌توجهی و فعالیت‌های تجاری شکل گرفت؛ نگرانی از اینکه این اثر تاریخی به‌زودی به‌طور کامل از بین برود.

عامل دیگری نیز در این میان نقش داشت: گردشگرانی که به برلین سفر می‌کردند، اغلب نمی‌دانستند برای مشاهده آثار باقی‌مانده از مشهورترین نماد جنگ سرد باید به کجا مراجعه کنند.

در نهایت، با الگوبرداری از دیگر یادمان‌های تاریخی شهر، این توافق شکل گرفت که حفظ یاد و خاطره کسانی که هنگام تلاش برای عبور از دیوار جان باخته بودند، در اولویت قرار گیرد.

در سال ۲۰۰۴، الکساندرا هیلدبرانت، مدیر موزه ایست بازرسی چارلی، یادمان «یادبود آزادی» را در نزدیکی این گذرگاه مرزی نصب کرد.

این یادمان شامل صدها صلیب بود که روی هرکدام نام و تصویر یکی از قربانیان رژیم حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان شرقی قرار داشت. این اثر از سوی خانواده‌های داغدار مورد استقبال قرار گرفت و در عین حال، به نقطه‌ای برای بازدید گردشگران در مرکز برلین تبدیل شد.

بااین‌حال، قرارداد اجاره زمین محل نصب یادمان در سال بعد به پایان رسید و مقام‌های شهری دستور تخریب آن را صادر کردند.

سرانجام در سال ۲۰۱۰، «پنجره یادبود» در یادمان دیوار برلین واقع در خیابان برناوئر افتتاح شد. این اثر که تصاویر قربانیان را در خود جای داده و بخشی از مقطع واقعی دیوار را نیز حفظ کرده است، به یادمان رسمی آلمان برای سال‌های تقسیم این کشور تبدیل شد.

سقوط دیوار برلین؛ آغاز عصر جدید یا پایان یک توهم تاریخی؟

اهمیت تاریخی سقوط دیوار برلین، بسیار فراتر از مرزهای آلمان بود. این رویداد به نمادی از ورود به قرن بیست‌ویکم و تحقق وعده‌هایی تبدیل شد که برای آینده جهان مطرح می‌شد.

بااین‌حال، تمرکز بیش از اندازه بر این رویداد و تصور سال ۱۹۸۹ به‌عنوان لحظه‌ای اجتناب‌ناپذیر، سرشار از شور و شادی و کاملاً مسالمت‌آمیز، در بسیاری موارد تصویری تحریف‌شده از گذشته به وجود آورده است.

واقعیت این بود که سال ۱۹۸۹ با رویدادهای خشونت‌آمیز نیز به پایان رسید. در ۲۵ دسامبر همان سال، نیکولای چائوشسکو، رئیس‌جمهور منفور رومانی، به همراه همسرش النا اعدام شدند.

دقیقاً دو سال بعد، میخائیل گورباچف از مقام خود استعفا داد و اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید؛ جمهوری‌های تشکیل‌دهنده آن استقلال خود را اعلام کردند و به سمت پذیرش سازوکارهای اقتصاد بازار حرکت کردند.

در سطح بین‌المللی، فروپاشی نظام لنینیستی چنان تأثیر گسترده‌ای داشت که حتی احزاب سوسیال‌دموکرات نیز احساس کردند باید اصول و مواضع اصلی خود را با سلطه فزاینده سرمایه‌داری بازار آزاد هماهنگ کنند.

بسیاری از این احزاب، عقب‌نشینی از مواضع پیشین خود را با ضرورت کسب آرای بیشتر توجیه می‌کردند؛ تصمیمی که در عمل چیزی جز تسلیم شدن در برابر اجماع فکری مارگارت تاچر درباره نبود هیچ جایگزینی برای سرمایه‌داری نبود.

بااین‌حال، پس از بحران مالی سال ۲۰۰۸، موجی از واکنش‌های ملی‌گرایانه و پوپولیستی در تمام کشورهای بزرگ غربی شکل گرفت. در همین حال، در اروپای شرقیِ پساکمونیستی نیز مفهوم دموکراسی غیرلیبرال، به‌ویژه در مجارستان و لهستان، طرفداران بیشتری پیدا کرد.

برای کسانی که با آموزه‌های مارکسیسم ارتدوکس آشنایی داشتند، وجود دیوار برلین به‌تنهایی نشانه‌ای از این بود که انقلاب بلشویکی و میراث آن، انحرافی فاجعه‌بار در تاریخ بوده است.

کارل مارکس مرحله‌ای سوسیالیستی را برای تاریخ بشر پیش‌بینی کرده بود؛ مرحله‌ای که به باور او، روندی اجتناب‌ناپذیر بود و بر فروپاشی سرمایه‌داری تکیه داشت.

اما هم‌زیستی دو نظام سرمایه‌داری و سوسیالیستی در کنار یکدیگر، و حتی مهم‌تر از آن، ساخت دیوار برلین به دست کسانی که خود را ستایشگران مارکس می‌دانستند، نشان داد که تجربه شوروی که در سال ۱۹۱۷ آغاز شده بود، تا چه اندازه فرصت‌طلبانه و زودهنگام بوده است.

مارکس در یکی از تأثیرگذارترین عبارت‌های «مانیفست کمونیست» نوشته بود: «هر آنچه سخت و استوار است، دود می‌شود و به هوا می‌رود؛ هر آنچه مقدس است، بی‌حرمت می‌شود.»

او با این عبارت به پویایی بی‌رحمانه سرمایه‌داری اشاره داشت.

بااین‌حال، سقوط دیوار برلین که راه را برای سلطه این نظام اقتصادی هموار کرد و هم‌زمان تلاش‌ها برای حفظ و حتی تقدیس خاطره سال‌های جدایی آلمان را به دنبال داشت، تناقضی تاریخی و تأمل‌برانگیز را به نمایش گذاشت.

سی سال پس از سال ۱۹۸۹، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده که از او به‌عنوان «رهبر جهان آزاد» یاد می‌شد، با وعده ساخت یک دیوار به قدرت رسید.

اگر این اتفاق چیزی را نشان داده باشد، آن است که هیچ وضعیت ظاهراً تثبیت‌شده‌ای در جهان، همیشگی نیست. تاریخ بارها و بارها ثابت کرده است که تنها حقیقت قطعی درباره وضعیت‌های سیاسی و اجتماعی، ناپایداری و تغییرپذیری آن‌هاست.