۰۱آغاز مبارزه با سیگار؛ لنین و رؤیای جامعه‌ای بدون دخانیات

پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷، رهبران بلشویک به‌دنبال ساخت جامعه‌ای متفاوت از نظم پیشین بودند. این تحول قرار نبود صرفاً به تغییر ساختار سیاسی و اقتصادی محدود بماند؛ سبک زندگی، عادت‌های فردی و رفتارهای اجتماعی مردم نیز باید با الگوی مطلوب حکومت جدید هماهنگ می‌شد.

در چنین فضایی، دخانیات به یکی از اهداف سیاست‌های بهداشتی تبدیل شد.

نیکلای سماشکو که از سال ۱۹۱۸ ریاست کمیساریای بهداشت عمومی را برعهده داشت، از مخالفان جدی مصرف دخانیات بود. او سلامت جسمی شهروندان را یکی از پیش‌شرط‌های ساخت جامعه سوسیالیستی می‌دانست و معتقد بود مصرف سیگار با توانایی نیروی کار و اهداف انقلاب در تضاد است.

این نگاه با دیدگاه بخشی از رهبران کمونیست نیز همخوانی داشت. دخانیات در کنار الکل و دیگر عادت‌های زیان‌بار، رفتاری معرفی می‌شد که انسان را از زندگی سالم و سازنده دور می‌کرد.

لنین نیز که خود با مصرف سیگار مخالف بود، از پیشنهاد سماشکو برای مقابله با دخانیات حمایت کرد. بنا بر خاطرات سماشکو، لنین در سال ۱۹۲۰ به او گفته بود:

به این ترتیب، مبارزه با سیگار به بخشی از برنامه گسترده‌تر حکومت برای اصلاح سبک زندگی شهروندان تبدیل شد.

۰۲چرا برنامه ممنوعیت سیگار شکست خورد؟

سماشکو به‌دنبال محدود کردن جدی کشت توتون، تولید دخانیات و دسترسی مردم به سیگار بود. طرح او شامل محدودیت فروش، کنترل توزیع و ایجاد موانع قانونی برای مصرف دخانیات می‌شد.

اما این برنامه با مخالفت بخش‌هایی از ساختار اقتصادی حکومت روبه‌رو شد. مسئولان صنعت دخانیات، کشاورزی و تجارت معتقد بودند کاهش تولید و محدود کردن فروش سیگار می‌تواند به اقتصاد آسیب بزند.

روسیه پس از انقلاب، جنگ جهانی اول و جنگ داخلی، با بحران اقتصادی و کمبود منابع مواجه بود. در چنین شرایطی، صنعت دخانیات علاوه بر تأمین نیاز مصرف‌کنندگان، برای دولت نیز درآمد ایجاد می‌کرد.

از نگاه مسئولان اقتصادی، کنار گذاشتن این صنعت در شرایطی که حکومت به منابع مالی و تولید صنعتی نیاز داشت، تصمیمی پرهزینه بود.

در نهایت، طرح گسترده سماشکو برای محدودسازی تولید و مصرف دخانیات کنار گذاشته شد. حمایت اولیه لنین نیز نتوانست اختلاف میان مسئولان بهداشت و مدیران اقتصادی را برطرف کند.

بااین‌حال، شکست برنامه ممنوعیت به معنای پایان مبارزه با سیگار نبود. حکومت تصمیم گرفت به‌جای حذف کامل محصول، از تبلیغات، آموزش عمومی و خدمات درمانی برای کاهش مصرف آن استفاده کند.

۰۳تبلیغات ضدسیگار؛ وقتی مبارزه با دخانیات به فرهنگ عمومی رسید

کارزار ضدسیگار شوروی تنها به صدور دستورهای اداری محدود نبود. حکومت تلاش کرد نگرش عمومی نسبت به مصرف دخانیات را تغییر دهد.

پوسترهای ضدسیگار در شهرها نصب شدند و روزنامه‌ها و نشریات بهداشتی درباره پیامدهای مصرف آن هشدار دادند. یکی از شعارهای معروف این کارزار که از شعر ولادیمیر مایاکوفسکی، شاعر برجسته روس، گرفته شده بود، چنین مضمونی داشت:

کتاب‌ها و جزوه‌های آموزشی نیز به تشریح آثار زیان‌بار دخانیات می‌پرداختند. در این مطالب، مصرف سیگار با مشکلات عصبی، اختلالات گوارشی و کاهش سلامت عمومی مرتبط دانسته می‌شد.

مبارزه با دخانیات حتی به گروه‌های جوانان کمونیست و باشگاه‌های کارگری نیز راه پیدا کرد. اعضای برخی گروه‌های جوانان متعهد می‌شدند که هرگز به مصرف سیگار روی نیاورند.

در سال ۱۹۲۷، نمایشی با عنوان «محاکمه یک پیشگام سیگاری» در یکی از باشگاه‌های کارگری اجرا شد. در این نمایش، داستان افرادی که به مصرف سیگار روی آورده بودند به صحنه می‌رفت تا مخاطبان درباره انتخاب‌های آن‌ها قضاوت کنند.

تبلیغات حکومتی تلاش می‌کرد مسئله دخانیات را از یک عادت فردی فراتر ببرد. از نگاه مبلغان این کارزار، مصرف سیگار به سلامت نیروی کار آسیب می‌زد، منابع اقتصادی را به کالایی غیرضروری اختصاص می‌داد و حتی سلامت زنان شاغل در کارخانه‌های دخانیات را تهدید می‌کرد.

در واقع، سیگار در این روایت تنها یک محصول زیان‌بار نبود؛ بلکه نمادی از عادت‌هایی معرفی می‌شد که با الگوی انسان مطلوب در جامعه سوسیالیستی سازگاری نداشتند.

۰۴درمانگاه‌های ترک سیگار؛ تلاش برای مقابله عملی با اعتیاد

حکومت شوروی برای کاهش مصرف دخانیات تنها به تبلیغات اکتفا نکرد. از سال ۱۹۲۴، مراکز تخصصی دولتی با عنوان «نارکودیسپنساری» فعالیت خود را برای درمان وابستگی به مواد و کمک به ترک سیگار گسترش دادند.

در ابتدا شمار مراجعه‌کنندگان به این مراکز محدود بود، اما استقبال از خدمات آن‌ها به‌سرعت افزایش یافت. بر اساس آمار منتشرشده در مقاله تریش استارکس، تعداد مراجعه‌کنندگان به حدود سه هزار نفر در سال ۱۹۲۷ و هشت هزار نفر در سال ۱۹۲۸ رسید.

این افزایش مراجعه، ظرفیت مراکز درمانی را تحت فشار قرار داد و نشان داد که مصرف دخانیات در جامعه شوروی مسئله‌ای گسترده‌تر از آن بود که با چند شعار و پوستر حل شود.

اقدامات این دوره از این جهت اهمیت داشت که حکومت برای نخستین‌بار مبارزه با دخانیات را در مقیاس ملی دنبال می‌کرد و مجموعه‌ای از ابزارهای تبلیغاتی، درمانی و آموزشی را در کنار یکدیگر قرار داده بود.

۰۵استالین و بازگشت سیگار به اقتصاد شوروی

با تثبیت قدرت استالین و تغییر اولویت‌های اقتصادی حکومت، رویکرد رسمی به دخانیات نیز دگرگون شد.

در دوره‌ای که برنامه‌های صنعتی‌سازی و توسعه صنایع سنگین در مرکز توجه دولت قرار گرفته بود، تولید کالاهایی که می‌توانستند درآمد ایجاد کنند یا انگیزه مصرف و کار را افزایش دهند، اهمیت بیشتری پیدا کرد.

آناستاس میکویان، مسئول صنایع غذایی شوروی، در سال ۱۹۳۱ از اهمیت سیگار در سیاست اقتصادی دولت سخن گفت. او دخانیات را نوعی ابزار اقتصادی توصیف می‌کرد که می‌توانست برای کارگران انگیزه ایجاد کند و هم‌زمان درآمدی برای حکومت به همراه داشته باشد.

این رویکرد با دیدگاه اولیه سماشکو تفاوت اساسی داشت. درحالی‌که کمیسر بهداشت مصرف سیگار را تهدیدی برای سلامت نیروی کار می‌دانست، مسئولان اقتصادی آن را کالایی سودآور و وسیله‌ای برای تشویق کارگران تلقی می‌کردند.

سیگار که در سال‌های نخست انقلاب به‌عنوان یکی از موانع شکل‌گیری جامعه سوسیالیستی معرفی شده بود، اکنون در خدمت برنامه‌های اقتصادی دولت قرار گرفته بود.

۰۶جنگ جهانی دوم؛ وقتی سیگار به کالایی ضروری برای ارتش تبدیل شد

با حمله آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی در ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱، شرایط کشور به‌کلی تغییر کرد. اقتصاد شوروی وارد وضعیت جنگی شد و تأمین نیازهای ارتش به اولویت اصلی حکومت تبدیل شد.

در این شرایط، دخانیات جایگاهی فراتر از یک کالای مصرفی پیدا کرد. سیگار برای بسیاری از سربازان به بخشی از زندگی روزمره در جبهه تبدیل شده بود و مسئولان نظامی آن را عاملی برای تقویت روحیه نیروها می‌دانستند.

اهمیت این محصول در شرایط جنگی به‌اندازه‌ای بود که کارخانه‌های دخانیات و نیروی کار مرتبط با آن‌ها نیز در برنامه‌های جابه‌جایی منابع راهبردی قرار گرفتند تا تولید متوقف نشود.

در شهر محاصره‌شده لنینگراد، وضعیت به‌شدت بحرانی شد. کمبود مواد اولیه باعث شد برخی مردم باقی‌مانده تنباکوی موجود در دودکش کارخانه‌ها را جمع‌آوری و با برگ‌های دیگر مخلوط کنند تا بتوانند چیزی برای کشیدن داشته باشند.

در جریان پیشروی ارتش سرخ و عقب‌راندن نیروهای آلمانی نیز سربازان در برخی مناطق برای برداشت محصول مزارع تنباکو توقف می‌کردند.

این اتفاقات تصویری روشن از تغییر جایگاه دخانیات در شوروی ارائه می‌دهد: محصولی که زمانی قرار بود از جامعه حذف شود، در دوران جنگ به یکی از اقلام موردنیاز نیروهای نظامی تبدیل شده بود.

۰۷بازگشت مبارزه با دخانیات؛ هشدارهایی که تأثیر چندانی نداشتند

در دهه ۱۹۶۰، با افزایش نگرانی‌ها درباره وضعیت سلامت عمومی شهروندان شوروی، وزارت بهداشت بار دیگر مصرف دخانیات، الکل و حوادث را در شمار عوامل مهم تهدیدکننده سلامت جامعه قرار داد.

در دهه ۱۹۷۰، کارزارهای ضدسیگار شدت بیشتری گرفتند. شعارهای قدیمی دوران سماشکو دوباره مورد استفاده قرار گرفتند و هشدارهای بهداشتی به بسته‌بندی محصولات دخانی راه یافتند.

در سال ۱۹۷۸، شرکت تولیدکننده سیگار «یاوا» درج هشدار وزارت بهداشت درباره زیان‌های مصرف دخانیات را روی بسته‌های سیگار آزمایش کرد.

اما واکنش مصرف‌کنندگان چندان امیدوارکننده نبود. بسیاری از خریداران این هشدارها را جدی نمی‌گرفتند و همچنان تمام سهمیه مجاز خرید خود را تهیه می‌کردند.

مشکل تنها به بی‌اعتنایی مردم محدود نبود. سال‌ها سیاست‌های متناقض حکومت، تبلیغات گسترده و عادی‌سازی مصرف سیگار در محیط‌های کاری و نظامی، جایگاه دخانیات را در زندگی روزمره جامعه تثبیت کرده بود.

حکومتی که زمانی قصد داشت سیگار را از زندگی مردم حذف کند، اکنون با عادتی اجتماعی روبه‌رو بود که خود در گسترش آن نقش داشت.

۰۸۳۴ میلیارد نخ سیگار آمریکایی؛ معامله‌ای در واپسین سال‌های شوروی

در اواخر دهه ۱۹۸۰ و آغاز دهه ۱۹۹۰، اتحاد جماهیر شوروی با بحران اقتصادی و اختلال در تأمین کالاهای مصرفی روبه‌رو شد. کمبود سیگار در تابستان ۱۹۹۰ به اعتراض مصرف‌کنندگان در چندین شهر انجامید.

این اعتراض‌ها به‌اندازه‌ای جدی شد که میخائیل گورباچف، رهبر شوروی، برای حل بحران به کمک شرکت‌های خارجی متوسل شد.

در سپتامبر ۱۹۹۰، دو شرکت بزرگ آمریکایی، فیلیپ موریس و آر.جی. رینولدز، اعلام کردند که مجموعاً ۳۴ میلیارد نخ سیگار به شوروی صادر خواهند کرد. این قرارداد یکی از بزرگ‌ترین سفارش‌های صادراتی تاریخ صنعت دخانیات آمریکا در آن زمان بود.

بر اساس گزارش روزنامه واشنگتن‌پست در ۱۴ سپتامبر ۱۹۹۰، شرکت فیلیپ موریس بیش از ۲۰ میلیارد نخ سیگار و شرکت آر.جی. رینولدز ۱۴ میلیارد نخ سیگار برای ارسال به شوروی در نظر گرفته بودند.

این قرارداد تنها یک معامله تجاری معمولی نبود. شرکت‌های آمریکایی در شرایطی وارد بازاری می‌شدند که سال‌ها به روی آن‌ها محدود بود و اکنون به‌دلیل بحران اقتصادی، برای تأمین یکی از پرمصرف‌ترین کالاهای خود به تولیدکنندگان خارجی نیاز پیدا کرده بود.

به این ترتیب، در واپسین سال‌های حیات اتحاد جماهیر شوروی، محصولی که زمانی از سوی رهبران انقلاب نماد عادت‌های ناسازگار با جامعه کمونیستی معرفی می‌شد، به فرصتی اقتصادی برای شرکت‌های بزرگ سرمایه‌داری تبدیل شد.

۰۹پس از فروپاشی شوروی؛ ورود گسترده شرکت‌های غربی

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، بازار کشورهای سابقاً کمونیستی به‌تدریج به روی شرکت‌های بین‌المللی دخانیات گشوده شد.

شرکت‌های بزرگ غربی با برندهای شناخته‌شده، بسته‌بندی‌های جذاب‌تر و شبکه‌های توزیع گسترده وارد این بازار شدند. در سال‌های بعد، برخی از آن‌ها با خرید سهام کارخانه‌های قدیمی یا ایجاد مشارکت‌های تجاری، جایگاه خود را در صنعت دخانیات منطقه گسترش دادند.

برای مصرف‌کنندگانی که سال‌ها با محدودیت عرضه و کیفیت نامناسب محصولات داخلی مواجه بودند، برندهای خارجی جذابیت زیادی داشتند. از سوی دیگر، شرکت‌های بین‌المللی نیز بازار بزرگی را در اختیار داشتند که پیش‌تر دسترسی به آن دشوار بود.

به این ترتیب، صنعتی که در دهه‌های نخست حکومت شوروی تحت کنترل دولت قرار داشت، پس از فروپاشی این کشور وارد مرحله تازه‌ای از رقابت و سرمایه‌گذاری بین‌المللی شد.

۱۰جنگی که حکومت شوروی در آن شکست خورد

تاریخ مبارزه شوروی با سیگار، صرفاً روایت یک سیاست بهداشتی ناموفق نیست؛ بلکه نمونه‌ای از تعارض میان ایدئولوژی، اقتصاد و ملاحظات سیاسی در یک نظام متمرکز است.

در سال‌های نخست انقلاب، دخانیات دشمن سلامت نیروی کار و مانعی برای ساخت جامعه سوسیالیستی معرفی می‌شد. اما هنگامی که دولت به درآمد، تولید صنعتی و تأمین نیازهای جنگی احتیاج پیدا کرد، همان محصول به بخشی از راهبرد اقتصادی و نظامی حکومت تبدیل شد.

این تناقض نشان می‌دهد که سیاست‌های رسمی حکومت‌ها را نمی‌توان صرفاً بر اساس شعارها و اهداف اعلام‌شده آن‌ها ارزیابی کرد. گاهی آنچه در عمل تعیین‌کننده است، نه اصولی است که رهبران از آن سخن می‌گویند، بلکه منافعی است که حفظ قدرت و تداوم ساختار اقتصادی به آن‌ها تحمیل می‌کند.